Eldenizler (İldenizliler), 1136-1225 yılları arasında Azerbaycan, Doğu Anadolu, Kuzey Irak ve İran'ı yöneten, Kıpçak asıllı Şemseddin İldeniz tarafından kurulmuş bir atabeylik devletidir. İldeniz, 1160'ta oğulluğu Arslanşah'ı tahta çıkararak Irak Selçuklu Devleti'nde fiilen iktidarı ele geçirmiş ve topraklarını Arran'dan İsfahan'a kadar genişletmiştir. Devletin en parlak dönemi, isyanları bastırıp düzeni sağlayan ve başkenti Nahçıvan'dan Hemedan'a taşıyan Muhammed Cihan Pehlevan dönemidir; bu süreçte ünlü şairler Nizami ve Hakanî sarayla yakın ilişki kurmuş, Nahçıvan-Meraga mimarlık ekolü gelişmiştir. Cihan Pehlevan'ın ardından tahta geçen kardeşi Kızılarslan, başkenti Tebriz'e taşıyarak kendini padişah ilan etmiş, ancak 1191'deki ölümüyle taht kavgaları yeniden başlamıştır. Son hükümdarlar Ebu Bekir ve Özbey döneminde devlet zayıflamış; içki meclislerine düşkün olan Özbey, 1225'te Celaleddin Mengüberti'nin işgaline direnmeden Elince kalesinde ölmüş ve hanedan sona ermiştir. Kurucusu İldeniz'in, Kıpçak geleneklerine göre 40 köle alımında bedava verilen 40. köle olduğu rivayet edilir; bu da hanedanın kökeninin Kıpçak boylarına dayandığını gösterir.