พระจูฬปันถก หรือ พระจุลลปันถกะ เป็นพระอรหันต์สาวกสำคัญของพระพุทธเจ้า หนึ่งในพระอสีติมหาสาวก 80 องค์ ชาวเมืองราชคฤห์ แคว้นมคธ และเป็นน้องชายของพระมหาปันถก ท่านมีปัญญาทึบมาก ไม่สามารถท่องคาถาเพียง 4 บรรทัดได้แม้เวลาจะผ่านไป 4 เดือน จนถูกพี่ชายขับไล่ออกจากสำนัก

พระพุทธเจ้าทรงประทานผ้าเช็ดบาทสีขาวให้ท่านลูบ เมื่อเห็นผ้าหมองคล้ำลง ท่านจึงเกิดปัญญาพิจารณาความไม่เที่ยงของสรรพสิ่ง และบรรลุเป็นพระอรหันต์ในวันนั้นเอง ท่านได้รับการยกย่องเป็นเอตทัคคะด้านความชำนาญในมโนมยิทธิ ซึ่งคือความสามารถในการใช้ฤทธิ์ทางจิตแยกร่างกายได้

เรื่องราวของท่านแสดงให้เห็นว่าปัญญาในการตรัสรู้ไม่เกี่ยวกับความสามารถในการจำหรือเรียนหนังสือ แต่เกิดจากการพิจารณาภายในอย่างแยบคาย จึงเป็นแบบอย่างที่ดีให้ผู้ที่คิดว่าตนเองไม่เก่ง ไม่ควรท้อแท้ในการปฏิบัติธรรม