Diyarbakır Ulu Cami, Diyarbakır Kalesi'nin surları içinde, Harput ve Mardin kapılarını birleştiren eksenin batısında yer alan tarihi bir yapıdır. M.S. 639 yılında bölgeye egemen olan Müslüman Araplar tarafından, şehrin en büyük mabedi olan Martoma Kilisesi'nin camiye çevrilmesiyle oluşturulmuş; 1091'de Büyük Selçuklu Hükümdarı Melikşah'ın emriyle büyük onarım görmüş, 1115'teki yangın ve deprem sonrası yeniden inşa edilerek bugünkü halini almıştır. Şam'daki Emeviye Camii'ne benzerliği nedeniyle İslam aleminin 5. Harem-i Şerifi olarak kabul edilen cami, Erken İslam dönemi mimarisinin Anadolu'daki en önemli yansımalarından biridir. Avlusunda, sibernetiğin babası olarak bilinen ünlü bilgin El Cezeri'nin yaptığı güneş saati bulunmakta olup, bu bilgin aynı zamanda yapı kompleksindeki Zinciriye Medresesi'nde ders vermiştir (medresenin küçük kapıları, büyük alimlere saygı amacıyla eğilerek girilmesi için yapılmıştır). Yapı; ortadaki geniş avlu ve çevresindeki Hanifiler Camii, Şafiiler Camii, Mesudiye ve Zinciriye Medreseleri ile dini ve kültürel bir kompleks özelliği taşır; avlu cepheleri farklı dönemlere ait bezeme, kabartma ve yazıtlarla süslüdür. Mimari olarak kesin bir isim zikredilmese de, araştırmacılar aynı dönemde Melikşah için çalışan Muhammed Bin Salame el-Ruhavi'nin bu yapıda da görev almış olabileceğini öne sürmektedir.