วัตถุนิยมประวัติศาสตร์

วัตถุนิยมประวัติศาสตร์ (Historical Materialism) เป็นทฤษฎีหลักของลัทธิมาร์กซ์ที่เสนอโดยคาร์ล มาร์กซ์และฟรีดริช เอ็งเงลส์ในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 19 โดยชี้ว่าสภาพทางวัตถุและเศรษฐกิจเป็นตัวขับเคลื่อนโครงสร้างสังคมและการเปลี่ยนแปลงทางประวัติศาสตร์ ไม่ใช่ความคิดหรือจิตวิญญาณ มาร์กซ์สรุปหลักการสำคัญใน ค.ศ. 1859 ว่า "การดำรงอยู่ทางสังคมของมนุษย์เป็นตัวกำหนดสติปัญญา" ตรงข้ามกับปรัชญาจิตนิยมเยอรมัน และมองประวัติศาสตร์เป็นลำดับของวิถีการผลิต—ตั้งแต่แบบเอเชีย โบราณ ศักดินา จนถึงทุนนิยม—ซึ่งความขัดแย้งระหว่างพลังการผลิตกับความสัมพันธ์ทางการผลิตเป็นชนวนนำไปสู่การปฏิวัติทางชนชั้น หลังมาร์กซ์เสียชีวิต เอ็งเงลส์ได้ขยายทฤษฎีให้เป็นระบบวิทยาศาสตร์นิยัตินิยมในผลงานเช่น Anti-Dühring และ The Origin of the Family ซึ่งกลายเป็นพื้นฐานของลัทธิมาร์กซ์-เลนินและหลักการทางการของโซเวียต แม้ทฤษฎีนี้จะถูกวิพากษ์ว่าเป็นนิยัตินิยมทางเศรษฐกิจมากเกินไป แต่ยังคงมีอิทธิพลอย่างลึกซึ้งต่อสังคมวิทยา ประวัติศาสตร์นิพนธ์ และทฤษฎีวิพากษ์ในปัจจุบัน