Referendum to powszechna forma głosowania, bliska ideałowi demokracji bezpośredniej, w której wszyscy uprawnieni obywatele decydują o ważnych sprawach – jego nowożytne początki sięgają końca XVIII wieku, m.in. w Massachusetts (1778), we Francji (1793–1799) oraz w Szwajcarii (1848). Referenda dzieli się na obligatoryjne i fakultatywne, opiniotwórcze i wiążące oraz ogólnokrajowe i lokalne, a w ich drodze można również odwołać organy samorządu przed końcem kadencji. W Polsce podstawę prawną stanowią konstytucja oraz ustawy z 2000 i 2003 roku; referendum ogólnokrajowe jest wiążące tylko przy frekwencji powyżej 50%, w przeciwnym wypadku ma charakter wyłącznie opiniodawczy. Może ono dotyczyć trzech obszarów: spraw o szczególnym znaczeniu dla państwa, ratyfikacji umowy przekazującej kompetencje organizacjom międzynarodowym oraz zmiany konstytucji, a zarządza je bezwzględną większością głosów Sejm lub Prezydent za zgodą Senatu. Pierwsze takie głosowanie w III Rzeczypospolitej miało miejsce 18 lutego 1996 roku w sprawie powszechnego uwłaszczenia, z kolei referenda lokalne (np. o samoopodatkowaniu) mogą być przeprowadzane na poziomie gminy, powiatu lub województwa.