Een vulkaan is een opening in het aardoppervlak waar gesmolten gesteente (magma) als lava, gas en tefra naar buiten komt, en zich vaak ophoopt tot een berg. Ze ontstaan vooral bij tektonische plaatgrenzen en hotspots; wereldwijd zijn er tussen 2010 en 2023 gemiddeld 73 actieve vulkanen per jaar, met in totaal 861 bevestigde holocene uitbarstingen. Ook buiten de aarde zijn vulkanen waargenomen, zoals op Venus, Mars en de manen Io en Triton, waar soms sprake is van cryovulkanisme (uitstoot van stikstof of methaan). Op basis van samenstelling onderscheidt men zure vulkanen (explosief en stroperig, zoals Mount St. Helens) en basische vulkanen (vloeibaar en snel stromend, zoals op Hawaï en IJsland). Qua vorm zijn er schildvulkanen (breed en flauw, zoals Mauna Loa), stratovulkanen (steil) en sintelkegels (zoals Hverfell). De wetenschap die vulkanen bestudeert heet vulkanologie, en het Global Volcanism Program van het Smithsonian Institution documenteert hun uitbarstingsgeschiedenis, terwijl geisers en warmwaterbronnen gerelateerde verschijnselen zijn.