Karadeniz kemençesi (Pontik lir veya Laz kemençesi olarak da bilinir), Yunanistan ve Türkiye'de kullanılan, üç telli ve dörtlü aralıklarla akort edilen yaylı bir çalgıdır; kökeni Orta Asya'daki göçebe topluluklara dayanır ve Arap rebabı ile Bizans lirinin soyundan gelir. 11. ile 12. yüzyıllar arasında Bizans İmparatorluğu'na bağlı Pontus bölgesinde Pontus Rumları tarafından tasarlanmıştır. "Kemençe" adı (küçük yaylı anlamında) ilk kez 10. yüzyılda kullanılmış olup, enstrümanın gövdesi genellikle erik ağacından, ses tablası ise ladin veya köknardan yapılır; damla şeklindeki burgu kutusu Pontus lehçesinde "kifal" (baş) olarak adlandırılır. 1920'ye kadar telleri ipekten yapılan kemençenin günümüzde telleri çelik veya bağırsaktan üretilirken, yayı erkek at kuyruğu kıllarından yapılan ayrı bir alettir ve yaklaşık 50-60 cm uzunluğundadır. Enstrüman ayakta veya oturarak, dikey pozisyonda çalınır; şişe biçimindeki gövdesi ve parmak uçlarıyla (kemanda olduğu gibi) bastırılan telleriyle, tırnakla çalınan Girit liri gibi diğer yaylı çalgılardan ayrılır. Pontus Rumlarının önde gelen halk çalgısı olan kemençe, Karadeniz müziğinin vazgeçilmez bir parçasıdır ve günümüzde hala hem geleneksel hem de modern müzikte aktif olarak kullanılmaktadır.