เครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า สถาปนาขึ้นโดยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) เมื่อปี พ.ศ. 2416 เพื่อเป็นบำเหน็จความดีความชอบแก่พระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการที่ช่วยรักษาแผ่นดินสืบต่อมา โดยพระราชทานนามตามพระองค์และให้ทายาทสามารถสืบตระกูลได้ พร้อมคำขวัญ "เราจะบำรุงตระกูลวงศ์ให้เจริญ" แรกเริ่มมี 3 ชั้นสำหรับฝ่ายหน้า ต่อมาเพิ่มชั้นพิเศษคือ ปฐมจุลจอมเกล้าวิเศษ ในปี พ.ศ. 2443 และ ตติยจุลจอมเกล้าวิเศษ ในปี พ.ศ. 2457 สำหรับฝ่ายใน เดิมพระราชทานกล่องหมากและหีบหมากเป็นเครื่องยศ ต่อมาในปี พ.ศ. 2436 ได้สร้างเครื่องราชอิสริยาภรณ์ฝ่ายในขึ้น แบ่งเป็น 4 ชั้น และเพิ่มชั้นทุติยจุลจอมเกล้าวิเศษในปี พ.ศ. 2442 เครื่องราชอิสริยาภรณ์นี้จึงเป็นสัญลักษณ์แห่งความจงรักภักดีและการเชิดชูผู้ทำคุณประโยชน์ต่อชาติอย่างยั่งยืน