Tên gọi "Hà Nội" chính thức xuất hiện từ năm 1831 dưới triều vua Minh Mạng, mang ý nghĩa là "vùng bao quanh bởi các con sông", phản ánh vị trí nằm giữa sông Nhị ở phía Đông Bắc và sông Thanh Quyết ở phía Tây Nam. Tỉnh Hà Nội thời kỳ đầu gồm 4 phủ là Hoài Đức, Thường Tín, Ứng Hoà và Lý Nhân, với tòa thành tỉnh đặt tại hai huyện Thọ Xương và Vĩnh Thuận. Ngày 19/7/1888, Tổng thống Pháp ký sắc lệnh và ngày 1/10/1888, vua Đồng Khánh chính thức nhượng đất để thành lập thành phố Hà Nội cho người Pháp. Sau khi phủ Lý Nhân tách thành tỉnh Hà Nam (năm 1890) và tỉnh lỵ dời đến Cầu Đơ (năm 1896), tỉnh Hà Nội được đổi tên thành tỉnh Cầu Đơ (năm 1902), rồi tiếp tục được đổi thành tỉnh Hà Đông vào ngày 6/12/1904. Cái tên Hà Đông do quan đốc học Vũ Phạm Hà đề xuất, lấy từ câu nói trong sách Mạnh Tử về các vùng đất phía Bắc và Đông sông Hoàng Hà của Trung Quốc cổ. Từ đó đến nay, vùng đất Thăng Long – Hà Nội đã trải qua rất nhiều tên gọi chính quyền và không chính quyền khác nhau, thể hiện chiều dài và sự đa dạng của lịch sử vùng đất kinh thành này.