Η Χαλκιδική είναι μια μεγάλη χερσόνησος της Κεντρικής Μακεδονίας που εισχωρεί βαθιά στο Αιγαίο πέλαγος, σχηματίζοντας τρεις χαρακτηριστικές επιμήκεις χερσονήσους – την Κασσάνδρα, τη Σιθωνία και τον Άθω – που της δίνουν το γνωστό σχήμα των «ποδιών». Οι μεγαλύτερες πόλεις της είναι τα Νέα Μουδανιά και η Νέα Καλλικράτεια, ενώ πρωτεύουσα του νομού είναι ο Πολύγυρος, με το νότιο τμήμα να περιλαμβάνει και την Αυτόνομη Μοναστική Πολιτεία του Αγίου Όρους. Στην αρχαιότητα, η περιοχή φιλοξένησε αποικίες Ευβοέων που ίδρυσαν το Κοινό των Χαλκιδέων με έδρα την Όλυνθο, πριν κατακτηθεί από τον Φίλιππο Β΄ και ενσωματωθεί στο Μακεδονικό Βασίλειο. Κατά τους Περσικούς πολέμους, ο Ξέρξης κατασκεύασε μια περίφημη διώρυγα στον Άθω το 480 π.Χ. για να αποφύγει τον επικίνδυνο περίπλου, ενώ η περιοχή υπήρξε γενέτειρα του Αριστοτέλη (αρχαία Στάγειρα) και έδρα σημαντικών πόλεων όπως η Άκανθος και η Ποτίδαια. Οι Ρωμαίοι εμφανίστηκαν το 200 π.Χ. με ναυτικές επιχειρήσεις, λεηλατώντας πόλεις όπως η Άκανθος και αργότερα το 169 π.Χ. την Παλλήνη, αποδεικνύοντας τη διαχρονική στρατηγική σημασία της χερσονήσου στο Βόρειο Αιγαίο.